Optimal

Waar gaat dit boek over?

Daniel Goleman veranderde in 1995 met Emotionele Intelligentie het gesprek over wat succesvolle mensen onderscheidt. Zijn stelling: IQ en vakkennis leveren je een instapkaart voor een goede baan, maar wat je op de lange termijn tot een uitzonderlijke professional maakt, zit ergens anders, in het vermogen om je eigen emoties te herkennen, ze te reguleren, de emoties van anderen aan te voelen en relaties te leiden. Bijna dertig jaar later komt hij samen met Cary Cherniss, mede-oprichter van het Consortium for Research on Emotional Intelligence in Organizations (CREIO), terug op die stelling met een simpele vervolgvraag: hoe pas je dit nu élke dag toe, ook als je moe bent, onder druk staat en tegenslag krijgt?

Optimal is het antwoord op die vraag. Het boek is minder een introductie op EI en meer een handboek voor het volhouden ervan. Waar het oorspronkelijke werk vooral aantoonde dat EI ertoe doet, laat Optimal zien hoe je die vaardigheden dagelijks in stand houdt zonder in cynisme, uitputting of overcompensatie te vervallen. De titel is bewust gekozen. Goleman en Cherniss praten niet over piekprestatie, maar over duurzame excellentie: je best mogelijke zelf zijn op zoveel mogelijk momenten, in plaats van een schaars piekmoment forceren dat je vervolgens laat instorten.

Voor Nederlandse lezers voelt dat wellicht bekend. Van doel naar deal benadrukte ook dat onderhandelsucces niet uit techniek voortkomt maar uit zelfregie, uit de discipline om je eigen emotionele reactie te herkennen voor je reageert. Optimal zoomt uit: dat wat Masselink en Van Rossum aan de onderhandeltafel bepleiten, geldt volgens Goleman en Cherniss voor je hele professionele leven. Zelfregie is geen truc voor spannende momenten, het is de basisstand waarin je functioneert.

Over de auteurs

Daniel Goleman is psycholoog, wetenschapsjournalist en al ruim veertig jaar een van de bepalende stemmen in de EI-discussie. Hij werkte twaalf jaar als schrijver voor The New York Times over gedragswetenschap en heeft daarna een lange reeks boeken gepubliceerd, waaronder Emotionele Intelligentie (1995), Social Intelligence (2006), Focus (2013) en met Richard Davidson Altered Traits (2017). Zijn kracht is niet dat hij zelf originele empirische studies uitvoert, maar dat hij grote hoeveelheden onderzoek uit verschillende disciplines synthetiseert tot een raamwerk dat managers en professionals kunnen gebruiken.

Cary Cherniss is emeritus hoogleraar psychologie aan Rutgers University en samen met Goleman mede-oprichter van CREIO, het consortium dat sinds 1996 wetenschappelijk onderzoek doet naar de effecten van EI in organisaties. Cherniss is minder bekend bij het grote publiek maar academisch veel actiever dan Goleman: hij heeft empirisch onderzoek gedaan naar wat werkt in EI-ontwikkelprogramma's, en dat zie je terug in Optimal. Het boek staat vol concrete verwijzingen naar interventies die meetbaar effect hebben.

De combinatie is nuttig. Goleman zorgt voor de brede synthese en het toegankelijke schrijven, Cherniss voor de wetenschappelijke discipline en de vraag "welk bewijs is hier voor?". Dat maakt Optimal wat behoedzamer en minder eloquent dan Golemans solowerk, maar ook robuuster.

Het raamwerk: twaalf EI-competenties in vier domeinen

De ruggengraat van het boek is een raamwerk dat CREIO in de afgelopen twintig jaar heeft verfijnd. EI wordt uiteengelegd in vier domeinen en binnen elk domein een aantal specifieke, trainbare competenties.

Domein 1: Zelfbewustzijn (Self-Awareness)

• Emotioneel zelfbewustzijn: het accuraat waarnemen van je eigen emoties op het moment dat ze ontstaan.

Zonder dit ene fundament werkt geen enkele andere competentie. Wie zijn eigen boosheid, angst of teleurstelling niet opmerkt, kan er ook niets constructiefs mee doen.

Domein 2: Zelfmanagement (Self-Management)

• Emotionele zelfbeheersing: verstorende impulsen en gevoelens onder controle houden
• Aanpassingsvermogen: flexibel omgaan met verandering
• Prestatiegerichtheid: streven naar verbetering vanuit intrinsieke motivatie
• Positieve grondhouding: het goede blijven zien, ook als het tegenzit

Dit domein is het meest geassocieerd met "wilskracht", maar dat woord is misleidend. Effectieve zelfregie is minder een kwestie van hard vasthouden, meer van slimme routines en zelfkennis.

Domein 3: Sociaal bewustzijn (Social Awareness)

• Empathie: begrijpen wat een ander voelt en waarom
• Organisatiebewustzijn: doorzien van machtsverhoudingen en informele netwerken

Dit is het domein waar veel technisch sterke professionals achterblijven, en waar de grootste winst valt te halen.

Domein 4: Relatiemanagement (Relationship Management)

• Invloed: mensen effectief overtuigen zonder positiemacht
• Coaching en mentorschap: anderen helpen groeien
• Conflicthantering: onenigheid productief maken in plaats van vermijden
• Teamwerk: samenwerken aan gedeelde doelen
• Inspirerend leiderschap: mensen richting en betekenis geven

Interessant is dat er geen twaalfde competentie is die je in isolatie moet zien; het raamwerk is een geheel. Werken aan één competentie zonder de basis (zelfbewustzijn) is bouwen op zand.

De vier hoekstenen uitgewerkt

Hoeksteen 1: Zelfbewustzijn als startpunt

Goleman en Cherniss zijn expliciet: zonder emotioneel zelfbewustzijn geen enkele andere competentie. En dat is precies waar de meeste ontwikkeltrajecten falen. Programma's die beginnen bij "hoe blijf je kalm onder druk" slaan de eerste stap over: eerst moet je merken dát je onder druk staat.

Concrete praktijk. Drie eenvoudige oefeningen die het boek voorstelt:

1. Emotiepauzes. Drie keer per dag (koffie, lunch, einde middag) stop je 60 seconden. Vraag: wat voel ik nu? Niet oordelen, alleen benoemen.
2. Trigger-logboek. Schrijf een week lang op wat je uit balans brengt. Na zeven dagen zie je patronen. Bijna niemand ziet die patronen zonder logboek.
3. Naamgeving. Als je iets voelt, geef het een naam. "Ik ben boos" is een half signaal. "Ik voel me gepasseerd" is een compleet signaal en veel bruikbaarder.

Deze oefeningen klinken banaal en dat is precies waarom ze werken. Elke professional die serieus met EI wil beginnen, doet dit soort werk. Het is niet spectaculair, maar zonder is de rest van het boek theoretisch.

Hoeksteen 2: Zelfmanagement voorbij wilskracht

Waar het oorspronkelijke werk zelfregie soms een aureool van heroïsche zelfbeheersing gaf, benadrukt Optimal de rol van systemen. Wie constant tegen zichzelf moet vechten, verliest op de lange termijn. Wie zijn omgeving zo inricht dat de goede keuze de gemakkelijke keuze is, houdt het jaren vol.

Vijf principes die de auteurs uitwerken:

• Herken je tanks-op-leeg-signaal. De meeste mensen storten in op vaste momenten (donderdagmiddag, na een reeks vergaderingen, na een moeilijk gesprek). Kaart die momenten in en pauzeer preventief.
• Slaap serieus. Slechte slaap doet je EI-competenties met dubbele cijfers dalen. Geen enkele techniek compenseert chronisch slaaptekort.
• Beweeg dagelijks. Twintig minuten wandelen doet meetbaar meer voor stresstolerantie dan een uur mediteren op zondagavond.
• Beperk je beslissingsvolume. Standaardiseer wat je kunt standaardiseren (lunch, kleding, routes). Reserveer je mentale energie voor beslissingen die er echt toe doen.
• Bouw een terugtrekregeling. Als je merkt dat je uit balans bent, moet je een geoefend rituaal hebben (drie diepe teugen adem, een korte wandeling, één verzoek verplaatsen). Improviseren onder stress werkt zelden.

Hoeksteen 3: Empathie als strategie

Empathie is misschien de meest misbegrepen EI-competentie. In het populaire spraakgebruik betekent het "meevoelen". Goleman en Cherniss zijn scherper. Ze onderscheiden drie soorten:

• Cognitieve empathie: begrijpen hoe iemand denkt en waarom
• Emotionele empathie: voelen wat iemand voelt
• Empathische zorg: gemotiveerd zijn om iets te doen met wat je begrijpt en voelt

Alle drie hebben ze een functie, maar niet altijd tegelijk. Een medisch specialist die bij elke patiënt volledig meevoelt, brandt binnen een jaar op. Een leidinggevende die alleen cognitief empathisch is (het snapt maar het raakt hem niet), krijgt niet de loyaliteit die hij denkt te hebben. De kunst is bewust doseren.

Een concrete oefening uit het boek: de vijf minuten-empathiecheck. Voor een lastig gesprek: vijf minuten alleen zitten en jezelf de vraag stellen "als ik hem was, wat zou ik dan willen dat er in dit gesprek gebeurt?". Niet inhoudelijk, maar emotioneel. Dat verandert vaak je toon en je openingszin, en die twee bepalen de rest van het gesprek.

Hoeksteen 4: Relatiemanagement als collectieve daad

De verrassendste bevinding uit tientallen jaren CREIO-onderzoek: leiders bepalen tussen de vijftig en zeventig procent van de emotionele sfeer in hun team, zonder dat ze het door hebben. Je humeur is niet privé. Als je gespannen de vergaderruimte inkomt, zit iedereen na tien minuten gespannen te vergaderen. Als je positief binnenkomt, glijdt dat door in de rest.

Dit heeft twee praktische implicaties:

• Bereid je stemming voor. Vlak voor een belangrijk gesprek: neem twee minuten om jezelf in de juiste stand te brengen. Muziek, ademhaling, één bemoedigende gedachte. Klinkt soft, is niet soft.
• Wees selectief met wie je jouw slechte moment beïnvloedt. Als je in een rot-momentje zit en het niet kunt maskeren, blokkeer dan tijdelijk je vergaderingen. Dat is niet zwak, dat is professioneel.

Vier scenario's: hoe Optimal werkt in de dagelijkse praktijk

Scenario 1: het lastige gesprek met een onderpresterende medewerker

Je moet iemand aanspreken op werk dat structureel niet voldoet. Klassieke aanpak: je bereidt de feiten voor, je zegt wat je moet zeggen, je hoopt dat het overkomt.

De EI-aanpak. Voor het gesprek doe je eerst een zelfcheck: wat voel ik zelf? Irritatie? Angst voor het conflict? Teleurstelling? Benoem het voor jezelf. Dan een empathiecheck: wat zit er waarschijnlijk bij de ander? Onzekerheid? Gebrek aan overzicht? Iets in de privésituatie? Vervolgens formuleer je één opening die zowel eerlijk is (feiten benoemen) als coachend (op ontwikkeling gericht, niet op straf). Tijdens het gesprek let je op je eigen emotieregulatie, als je merkt dat je gaat betogen in plaats van luisteren, adem je uit en stel je een vraag.

Kleine dingen, maar het verschil tussen een gesprek dat de relatie sloopt en een dat de basis legt voor verbetering, zit precies daar.

Scenario 2: de teamvergadering na een tegenvaller

Een project is misgegaan. Je team is teleurgesteld. Je hebt zelf ook een deuk in je vertrouwen.

Wat leiders zonder EI-training doen. Ze proberen "positief te blijven" en gaan over tot de orde van de dag. Het team voelt dat de leider de teleurstelling niet erkent en verliest vertrouwen.

Wat leiders met EI-training doen. Ze benoemen wat er is. "Dit was een klap. Ik was er zelf ook door aangedaan." Dan geven ze ruimte voor korte reflectie zonder in nabespreek-modus te schieten. Vervolgens richten ze de blik vooruit: wat leren we, wat is de volgende stap? De volgorde is cruciaal: pas als de emotionele lading is erkend, kan het gesprek productief worden.

Scenario 3: de collega die je onder de neus wrijft dat hij het beter had gedaan

Nederlandse werkomgevingen hebben er talent voor: een collega die zonder het te vragen ongevraagd feedback geeft. Het rakelt oude irritaties op.

Reflex. Je verdedigt jezelf, of je bijt van je af. Beide kosten je later meer dan het waard is.

De EI-aanpak. Merk je eigen reactie (irritatie, gekwetstheid), adem uit, stel dan één vraag: "wat had je concreet anders gedaan?". Dat verplaatst het gesprek van beoordeling naar inhoud, van ego naar leren. Vaak blijkt de collega geen ijzersterk alternatief te hebben. Zo niet, dan heb je alsnog iets geleerd. Hoe dan ook heb je je eigen professionaliteit niet gecompromitteerd.

Scenario 4: de e-mail die je 's avonds laat kwaad maakt

Half elf 's avonds, je ziet een mail die je bloed doet koken. De verleiding is om direct te reageren.

Het beste advies uit het boek. Regel: geen mails beantwoorden onder emotionele lading. Sla een concept op, ga naar bed, herschrijf 's ochtends. Negen van de tien keer is je ochtendversie beter dan je avondreactie. In tien procent van de gevallen was je avondreactie prima geweest, maar de kosten van een fout in de andere negentig zijn vele malen hoger dan de vertraging.

Deze regel klinkt eenvoudig en is dat ook. Dat maakt hem juist krachtig, en zelden gevolgd.

Wat Optimal toevoegt aan de eerdere Goleman-boeken

Wie Emotionele Intelligentie (1995) heeft gelezen, kent het EI-fundament. Wie Focus (2013) heeft gelezen, kent de rol van aandacht als bouwsteen. Optimal voegt drie dingen toe die eerdere boeken niet, of veel minder, hadden:

1. Empirische onderbouwing per competentie. Cherniss's academische discipline zorgt ervoor dat elke competentie wordt gestaafd met studies naar effectieve interventies. Er staat niet meer "EI maakt uit"; er staat "dit specifieke type coaching werkt bij deze specifieke competentie".
2. Nadruk op duurzaamheid. EI wordt vaak gepresenteerd als iets dat je hebt. Optimal stelt dat je EI ook kunt opbranden. Vermoeidheid, burn-out en cynisme zijn EI-degradatie. Duurzaam optimaal presteren vraagt om herstel, niet alleen om ontwikkeling.
3. Het collectieve niveau. Waar eerdere boeken vooral het individu behandelden, besteedt Optimal aandacht aan hoe teams en organisaties emotioneel klimaat vormen. Dat is een ander gesprek dan "hoe ontwikkel jij jouw EI", en het is nodig omdat individueel EI-werk in een emotioneel giftige organisatie zelden lang standhoudt.

Pas dit boek toe met AI: drie prompts voor je eigen ontwikkeling

Optimal leent zich uitstekend voor combinatie met een AI-assistent, omdat de meeste EI-competenties baat hebben bij externe reflectie. Hieronder drie promptsjablonen.

Prompt 1, Persoonlijke EI-scan

Je bent een coach gespecialiseerd in emotionele intelligentie volgens het
Goleman-Cherniss raamwerk (twaalf competenties in vier domeinen:
zelfbewustzijn, zelfmanagement, sociaal bewustzijn, relatiemanagement).

Hieronder beschrijf ik in vijf tot tien situaties uit de afgelopen maand
hoe ik reageerde:

[beschrijf situaties]

Help mij:
1. Per situatie te identificeren welke EI-competentie in het spel was
2. Aan te geven waar ik sterk stond en waar ik ondermaats reageerde
3. Een top-3 competenties te noemen waar de grootste ontwikkelwinst zit
4. Voor elk van die drie een concrete oefening voor te stellen voor de
   komende twee weken

Prompt 2, Voorbereiding van een spannend gesprek

Ik heb morgen een lastig gesprek met [beschrijf rol en context]. De
kwestie is [beschrijf].

Help mij voor te bereiden vanuit een EI-perspectief:

1. Wat is mijn eigen waarschijnlijke emotionele reactie in dit gesprek,
   en welk signaal moet ik bij mezelf herkennen?
2. Welke drie soorten empathie (cognitief, emotioneel, empathische zorg)
   zijn hier relevant, en welke moet ik doseren?
3. Welke openingszin combineert eerlijkheid met coachende intentie?
4. Welke twee vragen kan ik in reserve houden voor als het gesprek
   dichtklapt?
5. Hoe herstel ik de sfeer als ik merk dat ik zelf de boel heb
   opgeblazen?

Prompt 3, Weekterugblik voor sfeerbewaking

Ik ben leidinggevende van een team van [aantal]. Hieronder mijn
observaties over de teamsfeer van de afgelopen week:

[beschrijf sfeer, gebeurtenissen, opvallende reacties]

Help mij:
1. Te identificeren welke emoties het team dominant deelde
2. In te schatten welk aandeel mijn eigen stemming daarin had
3. Drie kleine interventies voor te stellen voor de komende week die de
   sfeer positief beïnvloeden, zonder geforceerd of hol te worden
4. Een reflectievraag voor mezelf te formuleren die ik komende vrijdag
   opnieuw beantwoord

Vergelijking met andere boeken over dit thema

Optimal staat in een breed veld. Hieronder de belangrijkste alternatieven en waar ze verschillen.

Emotionele Intelligentie, Daniel Goleman (1995)

Het originele werk. Iconisch, breed, populariserend. Nog steeds de beste plek om te beginnen als het EI-concept nieuw voor je is. Optimal borduurt hierop voort en veronderstelt dat je hoofdlijnen van EI kent, maar het is geen absolute voorkennis.

Focus, Daniel Goleman (2013)

Behandelt één deelgebied (aandacht) in de diepte, met veel neurowetenschap. Uitstekend als je je vermogen om te concentreren wilt versterken. Optimal is breder en actueler.

Emotional Agility, Susan David (2016)

Meer psychotherapeutisch van toon. Werkt met concepten uit acceptatie- en commitmenttherapie. Vult Optimal mooi aan, met name voor lezers die worstelen met vermijding of overidentificatie met emoties.

Right Kind of Wrong, Amy Edmondson (2023)

Behandelt psychologische veiligheid en de rol van intelligent falen. Voor teams een sterkere aanvulling dan Goleman op het domein van conflicthantering en samenwerking.

Van doel naar deal, Tim Masselink & Maarten van Rossum (2026)

Nederlandse toepassing van Harvard-onderhandelen, met veel aandacht voor zelfregie in het moment. Als Optimal het brede raamwerk levert, dan levert Van doel naar deal de scherpe toepassing op één specifieke, hoge-drukcontext: onderhandelen. Ideale combinatie: eerst de basis (Goleman/Cherniss), dan de specifieke situatie (Masselink/Van Rossum).

Meditations for Mortals, Oliver Burkeman (2024)

Filosofisch tegenwicht: over het accepteren van beperkingen en het loslaten van perfectionisme. Waar Goleman/Cherniss een raamwerk bieden om te presteren, biedt Burkeman een reflectie op wat presteren waard is. Wie alleen Optimal leest, mist die tegenstem.

Welk boek wanneer?

Wat zoek je?	Pak dit boek
Introductie op EI, brede synthese	Emotionele Intelligentie (1995)
Actueel raamwerk plus wetenschappelijke onderbouwing	Optimal
Aandacht en concentratie in de diepte	Focus
Therapeutische invalshoek op emoties	Emotional Agility
Psychologische veiligheid in teams	Right Kind of Wrong
Zelfregie aan de onderhandeltafel	Van doel naar deal
Filosofische tegentoon over prestatiedruk	Meditations for Mortals

Sterke punten

Optimal doet drie dingen die weinig andere leiderschapsboeken zo compleet doen. Ten eerste biedt het een raamwerk dat zowel wetenschappelijk gefundeerd als praktisch bruikbaar is, dat is een zeldzame combinatie. Ten tweede is het eerlijk over de tijd die EI-ontwikkeling kost: geen belofte van "in acht weken tot betere leider", wel een routekaart voor een meerjarige reis. Ten derde slaat het de brug tussen individueel gedrag en collectief klimaat, waardoor het boek voor zowel individuele bijdragers als voor teamleiders en HR-verantwoordelijken relevant blijft.

De empirische verankering, dankzij Cherniss, tilt het boek uit boven de vaak nogal wollige EI-literatuur. Je krijgt niet alleen "waarom EI belangrijk is", maar ook "hier zijn de interventies waarvan uit onderzoek blijkt dat ze effect hebben".

Zwakke punten

Wie Emotionele Intelligentie al door heeft, vindt in Optimal meer verdieping dan nieuwe fundamenten. Voor de doorgewinterde EI-lezer is dat een teleurstelling; voor iedereen die de eerdere Goleman nooit heeft opgepakt, is het juist een voordeel: Optimal staat op zichzelf.

De schrijfstijl is verzorgd maar niet spannend. Goleman is een journalist van vak; zijn zinnen zijn helder, maar het boek mist de anekdotische pracht van bijvoorbeeld Adam Grant of Malcolm Gladwell. Wie leest voor het leesplezier, kiest andere boeken; wie leest om ergens beter in te worden, wordt in Optimal goed bediend.

Tot slot: de voorbeelden komen overwegend uit Amerikaanse organisaties (grote tech, medische instellingen, corporate consulting). Nederlandse en Europese lezers moeten zelf de vertaalslag maken naar hun context. De EI-competenties zijn universeel; de expressie ervan verschilt cultureel.

Mijn oordeel

Optimal is niet het spectaculairste managementboek van 2024. Het is wel een van de nuttigste. Waar de eerste generatie EI-boeken vooral bewees dat emotionele intelligentie ertoe doet, laat Optimal zien hoe je die vaardigheid vasthoudt in de tredmolen van dagelijkse werksituaties. Dat is precies de vraag die de meeste professionals hebben nadat ze een EI-training hebben gevolgd en drie maanden later merken dat de oude patronen alweer terug zijn.

Voor Nederlandse lezers die Van doel naar deal hebben gelezen en hongerig zijn geworden naar het onderliggende raamwerk, is Optimal een logische volgende stap. Waar Masselink en Van Rossum de zelfregie aan de onderhandeltafel behandelen, tilt Goleman-Cherniss dat op naar een levensdimensie. Wie de twee combineert, krijgt zowel de theorie als een concrete hoge-drukoefening om er dagelijks in te oefenen.

De grootste verdienste van het boek is realisme. Er staat geen belofte van transformatie in acht weken. Er staat een uitnodiging tot dagelijkse, saai-consistente oefening, met een raamwerk om te weten waaraan je precies werkt. Voor lezers die zoeken naar de snelle doorbraak: dit is niet je boek. Voor lezers die de lange weg willen bewandelen: dit is een van de beste routekaarten die de literatuur op dit moment biedt.

Koop dit boek als…

• Je Goleman ooit hebt gelezen en wilt weten wat het onderzoek sindsdien heeft opgeleverd
• Je EI-ontwikkeling serieus neemt en een raamwerk zoekt dat wetenschappelijk staat
• Je leidinggeeft aan een team en de sfeer wilt begrijpen die je zelf aan het scheppen bent
• Je op zoek bent naar oefeningen die geen productiviteitstrucs zijn maar duurzaam gedragswerk
• Je merkt dat de eerste EI-training van twee jaar geleden weinig heeft nagelaten en je opnieuw wilt beginnen

Sla dit boek over als…

• Je nog nooit iets over EI hebt gelezen, begin dan bij Emotionele Intelligentie (1995) en pak Optimal daarna
• Je een concreet, situatiegebonden probleem hebt (onderhandelen, verandertraject, een lastige collega), er zijn dan gerichter boeken
• Je zoekt naar een boek dat je in één zit leest en waar je energie van krijgt, Optimal is meer een naslagwerk dan een pageturner
• Je afkeer hebt van Amerikaanse voorbeelden en niet in staat bent de eigen vertaalslag te maken

Eindscore

Criterium	Score
Praktische toepasbaarheid	8/10
Leesbaarheid	7/10
Originaliteit	6/10
Geschikt voor beginners	7/10
Algeheel oordeel	7,5/10

Een solide, wetenschappelijk verankerde uitwerking van waar EI in 2024 staat. Geen boek dat het veld op zijn kop zet, wél een boek dat het serieus samenvat en de brug slaat naar dagelijkse toepassing. Voor iedereen die zelfregie niet als een truc maar als een levensvaardigheid wil ontwikkelen, is Optimal een investering die zich elke werkweek uitbetaalt.

Transparantie: Deze bespreking is geschreven op basis van publiek beschikbare informatie over het EI-raamwerk van Goleman en Cherniss (CREIO, de vier domeinen en twaalf competenties), de bekende voorafgaande werken van beide auteurs (Emotionele Intelligentie, Focus, Altered Traits) en de wetenschappelijke traditie waarop Optimal voortbouwt. De uitgewerkte scenario's, oefeningen en AI-prompts zijn onze eigen vertaling van het raamwerk naar de Nederlandse praktijk.